Во текот на работењето, работодавачот често инвестира значителни средства во развојот на своите вработени преку обуки, тренинзи, лиценци и стекнување практични знаења. Овие вложувања имаат за цел долгорочно унапредување на деловните интереси на работодавачот, но истовремено создаваат и ризик таквите знаења и деловни врски да бидат искористени по престанокот на работниот однос.
Со цел заштита на овие интереси, Законот за работни односи предвидува можност за договорна забрана на конкурентско дејствување по престанокот на работниот однос, позната како конкурентска клаузула.
Поим и законска основа на конкурентската клаузула
Согласно член 37 став 1 од Законот за работни односи, доколку работникот при своето работење или во врска со работата се стекнува со технички, производни или деловни знаења, како и деловни врски, работникот и работодавачот можат во договорот за вработување да договорат забрана за вршење на конкурентско дејствување по престанокот на работниот однос.
Целта на оваа одредба е двојна: од една страна да се заштитат легитимните деловни интереси на работодавачот, а од друга страна да се создаде сигурност за работникот дека вложувањето во неговата кариера нема да биде ограничено без законска рамка.
Придобивки што ја оправдуваат конкурентската забрана
Конкурентската клаузула може да се договори единствено доколку работникот при своето работење се стекнува со придобивки кои претставуваат технички, производни или деловни знаења или деловни врски.
Овие придобивки можат да произлегуваат како од извршувањето на редовните работни задачи, така и од дополнителни активности поврзани со работата, како што се обуки, семинари и лиценци финансирани од работодавачот.
Форми на конкурентска забрана
Стандардната конкурентска клаузула се однесува на забрана за вработување или соработка со конкурентски правни или физички лица по престанокот на работниот однос.
Покрај оваа форма, во практиката се среќава и поблага форма – забрана за контактирање на деловните врски на работодавачот (non-solicitation clause). Со оваа клаузула, работникот може да работи кај конкуренција, но не смее да ги користи или контактира клиентите и деловните партнери на поранешниот работодавач.
Последици од непочитување на конкурентската клаузула
Доколку работникот постапи спротивно на договорената конкурентска клаузула, работодавачот има право единствено да бара надомест на реално претрпената штета.
Штетата може да се однесува на конкретни финансиски вложувања во знаење или обуки, но не и на апстрактна или претпоставена добивка. Судската пракса е јасна дека паушално определени износи или договорени казни не можат да бидат основ за побарување на штета.
Времетраење и правна валидност
Конкурентската клаузула може да се договори најдолго за период од две години по престанокот на договорот за вработување.
Истата произведува правно дејство само ако работниот однос престанал по волја или вина на работникот. Во случаи на престанок по спогодба или поради деловни и лични причини од страна на работодавачот, конкурентската клаузула не е применлива.
Дополнително, клаузулата мора да биде изразена во писмена форма и да биде дел од договорот за вработување или анекс кон истиот.
Надоместок за почитување на конкурентската клаузула
Законот предвидува дека доколку почитувањето на конкурентската клаузула го оневозможува работникот да остварува соодветна заработка, работодавачот е должен да исплаќа надомест.
Надоместокот мора да биде изрично определен во договорот за вработување и месечно не смее да биде понизок од половина од просечната плата на работникот во последните три месеци пред престанокот на работниот однос.
Доколку надоместокот не е договорен, конкурентската клаузула се смета за правно невалидна.
Престанување на важноста на конкурентската клаузула
Конкурентската клаузула може да престане со заемна согласност на работникот и работодавачот, најчесто преку анекс кон договорот за вработување.
Исто така, клаузулата престанува да важи доколку работникот го откаже договорот поради тешко кршење на договорните обврски од страна на работодавачот, со доставување писмена изјава во законски предвидениот рок.
Конкурентската клаузула претставува значаен инструмент за заштита на деловните интереси на работодавачот, но истовремено е строго регулирана со закон и судска пракса.
За да биде правно валидна и применлива, неопходно е истата да биде јасно формулирана, временски ограничена и да содржи соодветен надомест. Во спротивно, постои сериозен ризик клаузулата да биде прогласена за неважечка.
