Во постапката за развод на брак, едно од најчувствителните и најзначајни прашања е прашањето за тоа со кого ќе продолжат да живеат малолетните деца. Иако разводот претставува правна постапка помеѓу двајца возрасни, неговите последици најсилно ги чувствуваат децата.
Токму затоа, македонското право, како и меѓународните стандарди за заштита на детските права, инсистираат секоја одлука за старателство да се носи исклучиво според најдобриот интерес на детето, а не според желбите, конфликтите или меѓусебните несогласувања на родителите.
Кој одлучува со кого ќе живеат децата по разводот?
Согласно Законот за семејството, одлуката за доверување на малолетните деца на чување и воспитување ја носи надлежниот суд. Судот не одлучува произволно, туку по претходно прибавено стручно мислење од Центарот за социјални работи.
Центарот за социјални работи има улога на стручен орган кој преку тим од социјален работник, психолог, педагог и правник ја проценува семејната состојба, родителските капацитети и потребите на детето. Нивното мислење има голема тежина во судската одлука.
Дали судот ја почитува спогодбата меѓу родителите?
Во најголем број случаи, родителите успеваат да постигнат меѓусебна спогодба за тоа со кого ќе живеат децата по разводот. Доколку постои ваква спогодба, истата најчесто се почитува и од Центарот за социјални работи и од судот.
Сепак, важно е да се нагласи дека ниту една спогодба не е апсолутно обврзувачка ако стручните органи и судот проценат дека таа е спротивна на најдобриот интерес на детето. Иако ваквите ситуации се ретки, тие се можни кога постојат сериозни ризици за детето.
Што ако родителите не можат да се договорат?
Кога помеѓу родителите постои спор околу старателството, судската постапка станува подолга и посложена. Во такви случаи, судот и Центарот за социјални работи спроведуваат детална и сеопфатна проценка на сите релевантни околности.
Целта не е да се „награди“ еден родител или да се „казни“ другиот, туку да се утврди која животна средина ќе обезбеди најстабилен, најбезбеден и најздрав развој за детето.
Кои фактори се земаат предвид при одлучувањето за старателство?
При одлучувањето, судот и Центарот за социјални работи ги ценат следните клучни фактори:
- возраста, здравствената состојба и развојните потреби на детето;
- емотивната врска и квалитетот на односот помеѓу детето и секој родител;
- способноста на родителите да обезбедат стабилна и сигурна средина;
- условите за домување, финансиската стабилност и работниот ангажман;
- постоење историја на семејно насилство, запоставување или злоупотреба;
- мислењето и желбата на детето, доколку возраста и зрелоста тоа го дозволуваат.
Колку е важен најдобриот интерес на детето?
Начелото на најдобар интерес на детето е централно начело и во македонското право и во Конвенцијата за правата на детето. Тоа значи дека сите одлуки што се однесуваат на детето мораат првенствено да го штитат неговиот физички, психолошки и емоционален развој.
Судската пракса јасно покажува дека формалните аргументи на родителите се секундарни во однос на реалните потреби и благосостојбата на детето.
Дали детето има право да го каже своето мислење?
Да. Детето има право да го изрази своето мислење во сите постапки што се однесуваат на него, согласно член 12 од Конвенцијата за правата на детето. Ова право се применува кога детето е доволно зрело да ја разбере ситуацијата и последиците.
Мислењето на детето не е единствениот фактор, но претставува важен елемент во севкупната проценка.
Каква е улогата на Центарот за социјални работи?
Центарот за социјални работи постапува согласно строго утврдени стандарди и принципи. Неговата задача е преку стручно-методолошка работа да ја процени состојбата на детето, родителите и семејната средина.
Работата на Центарот се заснова на холистички пристап, мултидисциплинарна анализа и активно вклучување на детето и родителите во постапката.
Што покажува судската пракса во Македонија?
Судската пракса, вклучително и одлуките на Апелационите судови, покажува дека судовите доследно го применуваат принципот на најдобар интерес на детето.
Одлуките детално се образложуваат, се повикуваат на Законот за семејството и на меѓународните конвенции, а особено се внимава на мислењето на детето и стручните извештаи од Центарот за социјални работи.
Може ли одлуката за старателство подоцна да се измени?
Да. Законот дозволува измена на одлуката за старателство доколку се променат околностите. Не постои временски рок, туку судот секогаш цени дали новите услови подобро ги штитат интересите на детето.
И во овие постапки, задолжително се прибавува мислење од Центарот за социјални работи.
Зошто спогодбениот пристап е најдобар за детето?
Иако правната постапка нуди решенија, најдобар исход за детето секогаш е кога родителите ќе постигнат договор. Спогодбениот пристап ја намалува емоционалната штета, конфликтот и стресот кај детето.
Колку повеќе родителите соработуваат, толку поголема е веројатноста детето да задржи здрави односи со двајцата родители и да расте во стабилна средина.
Прашањето за тоа кој ги добива децата при развод нема едноставен и универзален одговор. Секоја ситуација се цени индивидуално, со единствена цел – заштита на најдобриот интерес на детето.
Родителите треба да имаат предвид дека старателството не е победа или пораз, туку одговорност. Детето има право на двајцата родители, на стабилност, љубов и сигурност, без разлика на исходот од брачната заедница.
